National Geographic 9/2026

Na wstępie

Kto by pomyślał, że pańszczyzna objawi się w XXI-wiecznej Polsce nie jako zamknięty rozdział z podręcznika, lecz temat, który wciąż rozpala emocje. Popularność serialu 1670 oraz książek z nurtu ludowej historii pokazuje, że coraz mniej interesuje nas opowieść pisana z perspektywy dworów, sejmików i wielkich rodów. Coraz częściej pytamy o tych, którzy przez stulecia byli większością, ale w tradycyjnej narracji historycznej pozostawali na marginesie – o chłopów. Przemysław Kozłowski, autor reportażu (Nie)pamięć historii, pokazuje, że ta zmiana spojrzenia nie jest tylko modą, lecz częścią szerszego rozliczenia społeczeństwa z folwarczną przeszłością.
Spór jest ostry, bo dotyka fundamentów polskiej pamięci. Jedni widzą w pańszczyźnie formę niewolnictwa opartą na przymusowej pracy, przywiązaniu do ziemi, przemocy i władzy pana nad poddanym. Inni przypominają, że wieś była bardziej zróżnicowana, a relacje między dworem a chłopami nie zawsze dają się sprowadzić do prostego czarno-białego schematu. To opowieść o pamięci, która długo była wypierana, a dziś wraca jako jedno z najważniejszych pytań o polską tożsamość.
Spośród innych artykułów publikowanych w niniejszym numerze uwadze Czytelników polecam zwłaszcza ten o Uzbekistanie umiejętnie wyzyskującym sławę Jedwabnego Szlaku. A także materiał o mrówkojadach – zwierzętach o osobliwej anatomii, które w Brazylii muszą się odnaleźć w coraz bardziej przekształcanym środowisku.
Życzę przyjemnej lektury.

Łukasz Załuski